De verwerking van een beurstransactie

Hoe verloopt de verwerking van een beurstransactie?
Wanneer u als particuliere belegger een effectentransactie wil verrichten, weet u natuurlijk hoe en waar u uw order moet plaatsen. U weet ook dat u enige tijd na uitvoering van uw order het resultaat van deze transactie op uw effecten- en uw cashrekening kan verwachten. Maar omdat het voor u als particuliere belegger niet altijd even duidelijk is wat er precies tussen die twee tijdstippen met uw transactie achter de schermen is gebeurd, zullen wij hierna trachten te verhelderen hoe de afwikkeling van zo’n effectentransactie nu precies verloopt.

Trading en post-trading
Allereerst is het belangrijk om eens in te gaan op de verschillende functies die binnen het verwerkingsproces van een transactie worden onderscheiden. Binnen de transactieketting wordt er een onderscheid gemaakt tussen het ‘trading’ gedeelte en het ‘post-trading’ gedeelte.

Zoals u op schema 1 hieronder kan zien, bestaat de typische post-trading laag uit clearing, settlement en custody, hoewel deze laatste strikt genomen niet meer tot de echte transactieketting behoort. ‘Clearing’ verwijst naar het proces dat verloopt tussen de uitvoering van een transactie en de vereffening of ‘settlement’ ervan. Bij effectentransacties is de duur van dit clearingproces relatief kort (op de meeste Europese markten is dit 3 dagen), maar in het geval van derivaten bijvoorbeeld kan dit proces veel langer duren. ‘Settlement’ daarentegen, verwijst naar de definitieve juridische afwikkeling van de verplichtingen die voortvloeien uit een transactie (m.a.w. een levering van de verkoper aan de koper en een betaling van de koper aan de verkoper).

Schema 1 : het onderscheid tussen Trading en Post-trading

Centrale clearing en vereffening
Tijdens het clearingproces worden de transacties beheerd en klaargemaakt voor vereffening door een zogenaamd clearinghouse. Vandaag fungeren de meeste van deze clearinghouses als centrale tegenpartij, waardoor zij ogenblikkelijk na de uitvoering van een transactie juridisch in de plaats treden van de respectievelijke koper en verkoper, en aldus de enige tegenpartij voor alle partijen in de transactie worden. Dit proces wordt ook aangeduid met de term ‘novatie’. Een tweede belangrijke taak van een centrale tegenpartij is het bijeenvoegen van verschillende posities van een tegenpartij in eenzelfde effect alsook het berekenen van het overeenkomstig cashbedrag. Ter illustratie: een partij die 100 aandelen XY heeft gekocht aan 5 EUR, daarna nog 100 heeft bijgekocht aan 5,5 EUR en er dan 150 heeft verkocht aan 6 EUR zal een ‘netto’ positie van 50 XY aandelen en een ‘netto’ te betalen saldo van 150 EUR hebben. Dit proces staat bekend als verrekening of ‘netting’. Aan het eind van dit clearingproces wordt de transactie, zoals eerder gezegd, vereffend waardoor de koper de effecten zal verkrijgen en de verkoper de verkoopprijs zal ontvangen. Vereffening of ‘settlement’ gebeurt in de regel door een Central Securities Depositary (CSD) of International Central Securities Depositary (ICSD). Nadat de effecten zijn geleverd tegen de respectievelijke betalingen in het vereffeningsproces worden de resulterende effectenposities doorgegeven aan zogenaamde depositarissen of custodians (vaak dezelfde CSD’s of ICSD’s) die de uiteindelijke posities in de materiële dan wel gedematerialiseerde effecten registreren in hun boeken. Naast deze taak zijn custodians in de regel ook verantwoordelijk voor alle zogenaamde corporate actions (uitbetaling van de dividenden, stock splits, terugbetalingen, kapitaalsverhogingen, enz.).

Een aandelentransactie op NYSE Euronext Brussels
Om de voorgaande eerder theoretische beschrijving te illustreren zullen wij nu de route van een willekeurige aandelentransactie op NYSE Euronext Brussels (zie schema 2) van nabij bekijken. Eenmaal het aankooporder dat de koper via zijn broker bij de beurs heeft ingezet werd uitgevoerd, worden de details van de transactie ogenblikkelijk door de beurs naar LCH.Clearnet doorgestuurd. Deze laatste wordt ook automatisch tegenpartij zowel voor de koper(s) als voor de verkoper(s) van die bewuste transactie. Hierdoor wordt het tegenpartijrisico van deze transactie voor elk van de deelnemers sterk verminderd omdat zij nu alleen nog een risico tegenover de centrale clearing hebben. Dit alles vindt plaats op transactiedag T. Het is belangrijk op te merken dat er sinds de introductie van MiFID ook andere manieren (alternatieve platformen en orderinternalisatie) bestaan om een transactie in aandelen die op Euronext noteren uit te voeren. Bij deze transacties wordt meestal niet via een centrale clearing gewerkt en is er dus duidelijk geen sprake van een bijna risicoloze afhandeling! Vanaf T tot T+3 zal de centrale clearing al de door de transactie ontstane posities beheren, het risico in functie van de marktevolutie monitoren en zonodig bijkomende waarborgen bij tegenpartijen opvragen. Zij zal tegelijkertijd de transactie voorbereiden op de vereffening, ondermeer door verschillende posities in dezelfde effecten tegen elkaar af te zetten en het totale te vereffenen bedrag sterk te verminderen. Maar de te leveren posities zullen ook worden doorgegeven aan de brokers zodat die hun eigen posities hiermee in overeenstemming kunnen brengen, het zogenaamde ‘matchen’. Op T+3 zal Euroclear dan de posities die zij van LCH.Clearnet ontvangt en die werden ‘gematcht’ met de posities van de brokers, vereffenen door de verschillende effectenposities door te leveren en de respectievelijke betaling hiervoor door te storten. De cashzijde van deze transactie kan zowel via een rekening bij de Nationale Bank als bij een commerciële bank worden voldaan. Zo zal ook de broker van de koper op T+3 de door zijn klant aangekochte effecten op zijn rekening ontvangen van Euroclear. Hij zal zijn cashrekening voor het overeenkomende bedrag gedebiteerd zien. Tenslotte zal de broker deze transactie dan boeken op de rekening van zijn klant.

Schema 2 : een aandelentransactie op NYSE Euronext Brussels 

Insight Juni 2010